Hoogstwaarschijnlijk werden de eilandjes – die soms wel meer dan twintig meter breed zijn – gebruikt voor ceremoniën en rituelen.

In Schotse wateren zijn heel wat crannogs, oftewel kunstmatige eilandjes te vinden. Over het algemeen wordt aangenomen dat ze gedurende een periode van 2500 jaar aangelegd, gebruikt en hergebruikt werden. Die periode zou lopen van de IJzertijd tot net na de Middeleeuwen, oftewel van 800 voor Christus tot 1700 na Christus. Maar onderzoekers hebben nu overtuigende aanwijzingen gevonden dat in ieder geval enkele van deze eilanden aanzienlijk ouder zijn. Koolstofdatering wijst uit dat in de Buiten-Hebriden, een eilandengroep voor de westkust van Schotland, vier eilandjes te vinden zijn die tussen 3640 en 3360 voor Christus zijn aangelegd en dus duizenden jaren ouder zijn dan tot voor kort werd aangenomen.

Over crannogs
De term crannogs verwijst naar kunstmatig aangelegde eilandjes in Schotland en Ierland. Ze zijn met name te vinden in meren en zee-inhammen. Tot op heden zijn er in Schotland alleen al honderden van deze crannogs bekend. En in Ierland zouden er naar schatting zelfs zo’n 2000 zijn aangelegd. Verder is er ook in Wales eentje te vinden.

Neolithicum
De eerste aanwijzingen dat sommige kunstmatige eilandjes in Schotse wateren aanzienlijk ouder zijn dan gedacht, doken al in 2012 op. Toen ontdekte duiker Chris Murray rond één van de vier eilandjes die nu gedateerd zijn, een aantal potten die stammen uit het vroege of midden-Neolithicum. Het suggereerde dat deze eilandjes ook wel eens uit de nieuwe steentijd konden stammen. De archeologen Duncan Garrow en Fraser Sturt, respectievelijk verbonden aan de University of Reading en University of Southampton, werden er bijgehaald en beten zich in de kwestie vast. Het resulteert in de datering van vier eilandjes die zonder enige twijfel uit het Neolithicum stammen. En het is mogelijk nog maar het topje van de ijsberg, zo stellen de onderzoekers in het blad Antiquity. Ze wijzen er daarbij op dat slechts een klein deel van de honderden crannogs in Schotland tot op heden gedateerd is en niet valt uit te sluiten dat er zowel in de Buiten-Hebriden als daarbuiten nog Neolithische crannogs op ontdekking wachten.


Een fragment van een Neolithische pot, teruggevonden nabij één van de eilanden.

De bouw
Dat mensen zich mogelijk 5600 jaar geleden al bezighielden met de aanleg van eilandjes, spreekt tot de verbeelding. De onderzoekers spreken zelfs van een ‘monumentale inspanning’. Want de aanleg van zo’n eilandje was nog niet zo gemakkelijk. “Men verzamelde stenen aan de rand van het meer en stapelde deze op de bodem van het meer op, om zo een kunstmatig eiland te maken,” vertelt Garrow aan Scientias.nl. En dat klinkt simpeler dan het is. De stenen die gebruikt werden om de vier gedateerde eilandjes te vormen, wegen namelijk tot wel 250 kilogram. Hoe de mensen er duizenden jaren geleden in slaagden om deze stenen te verplaatsen, blijft gissen. “We denken dat ze ze op boomstammen (naar de plaats van bestemming, red.) lieten drijven,” aldus Garrow. Door heel veel stenen op elkaar te gooien, ontstonden behoorlijke eilanden. Zo meet één van de eilandjes die Garrow en Sturt dateerden 26 bij 22 meter. Een tweede is 19 bij 17 meter groot.

“De eilandjes konden ook beschouwd worden als heel speciale plekken, waarbij het water eromheen ze scheidde van het alledaagse leven”

Rituelen
Grote vraag is natuurlijk waarom men zoveel moeite deed om dergelijke eilanden te creëren. De onderzoekers hebben daar wel ideeën over. Volgens Garrow is het heel aannemelijk dat de eilandjes voornamelijk aangelegd werden om een plek te creëren waar ceremoniën en rituelen konden worden uitgevoerd. De onderzoekers trekken die conclusie onder meer op basis van grote potscherven die rond de eilandjes zijn teruggevonden. De omvang van de scherven suggereert dat de potten heelhuids in het water werden gegooid. Afgaand op het aantal potscherven en de afstand van deze scherven tot het eilandje stellen de onderzoekers dat dat met opzet gebeurde. “De eilandjes konden ook beschouwd worden als heel speciale plekken, waarbij het water eromheen ze scheidde van het alledaagse leven. Het proces waarbij men dat water overstak kan die scheiding nog eens benadrukt hebben; de praktijken die op de eilanden plaatsvonden lijken namelijk heel anders te zijn geweest dan de praktijken in het ‘normale’ leven,” zo schrijven de onderzoekers in hun paper.

De ontdekking dat deze eilandjes uit het Neolithicum stammen, is belangrijk, zo vertelt Garrow aan Scientias.nl. “De crannogs lijken een nieuw soort rituele plek te zijn. Het zijn enorme, uit stenen opgebouwde architectonische constructies die zo’n 500 jaar ouder zijn dan Stonehenge of het beroemde cirkelvormige stenencomplex van Calanais dat op zo’n vijf kilometer afstand ligt. Het zijn geen nederzettingen, maar ze lijken te zijn gebouwd om dienst te doen als een speciale plek – in het midden van het water – waar mensen rituelen uit konden voeren (…) en mogelijk zelfs hun doden begroeven.”