Hatsjepsoet regeerde tweeëntwintig jaar onafgebroken over een welvarend Opper- en Neder-Egypte. Dit is geen enkele andere vrouw voor of na haar gelukt. Hoe kreeg ze dit voor elkaar?

Hatsjepsoets prestatie was uitzonderlijk. Weliswaar zaten andere vrouwen tijdelijk op de gouden faraotroon, maar altijd als regentes voor minderjarige zonen. Hatsjepsoet regeerde het grootste deel van de 22 jaar dat zij aan de macht was in haar eentje. Bovendien had ze haar positie te danken aan haar eigen handig manoeuvreren en strategisch inzicht. Daarnaast voorkwam ze dat haar machtsgreep, zoals gebruikelijk bij dynastiewisselingen in Egypte, gepaard ging met bloedvergieten en sociale onrust.

Stempel
Eenmaal aan de macht drukte zij ook nog eens krachtig haar stempel op de maatschappij. Heel belangrijk in deze van godsdienst doordrenkte cultuur was de modernisering van de religie. De god Amon kreeg definitief een leidende positie, plus de daarbij behorende reeks tempels in het hele land. Ook voerde zij belangrijke reorganisaties door in het leger. Omdat tijdens haar regering de binnenlandse situatie stabiel was, konden voor het eerst de goudmijnen in de afgelegen oostelijke woestijn op grote schaal geëxploiteerd worden, evenals de agaatmijnen in de Sinaïwoestijn, die nog niet zo lang tot het Egyptische rijk behoorde. Ook stuurde Hatsjepsoet verschillende zeer succesvolle han-
delsmissies erop uit – beroemd zijn vooral de twee expedities naar Punt, nu Somalië. De schatkist van het paleis was rijk gevuld, de tempels deelden mee, en uiteindelijk ook de bevolking.

Amenhotep I

Amenhotep I

Pad is uitgestippeld
Hatsjepsoet werd in stapjes farao. Rond 1500 voor Christus wordt ze geboren in de zuidelijke hoofdstad Thebe als dochter van de belangrijke legeraanvoerder Thoetmosis. Kort na haar geboorte bevordert de oude farao Amenhotep i, die geen mannelijke nakomelingen heeft, Hatsjepsoets vader tot mederegent en opvolger. Thoetmosis is de ideale kandidaat: hij was verantwoordelijk voor enkele belangrijke militaire overwinningen op de opstandige Nubiërs, én hij heeft familiebanden met Amenhotep. En, nog veel belangrijker: Thoetmosis heeft al twee zoons. De dynastie lijkt daarmee gered. Nu haar vader tot farao is verheven, krijgt Hatsjepsoet een nieuwe rol. Haar moeder stoomt haar klaar voor de belangrijke functie die de (oudste) dochter van een farao traditioneel vervult: als Godsvrouw van Amon (hogepriesteres) zal zij voortaan de belangrijkste rituelen in de Amoncultus uitvoeren in de grote tempel van Karnak. Als zij tien jaar is, sterven plotseling na elkaar haar twee broers, de beoogde troonopvolgers. En nog geen twee jaar later overlijdt haar vader Thoetmosis i zelf. De enige mannelijke troonpretendent is de ziekelijke jonge zoon van één van de bijvrouwen van Thoetmosis. Om zijn aanspraak op de troon te versterken, wordt deze Thoetmosis ii vrijwel direct na de begrafenis van hun vader uitgehuwelijkt aan zijn halfzusje Hatsjepsoet, dan twaalf jaar oud. Zij moet mannelijke troonopvolgers baren. Zo’n verbintenis tussen broer en (stief)zus kwam vaker voor onder farao’s. Een beroemd voorbeeld is Cleopatra. Een dergelijk huwelijk bood politieke voordelen. De macht bleef zo binnen de familie. Broer-zusterhuwelijken vanwege economische motieven kwamen in de gewone maatschappij overigens ook voor, zij het sporadisch.
Hatsjepsoet is na haar huwelijk met haar (stief)broer de belangrijkste vrouw van Egypte, maar haar hoofdtaak als koningin-moeder – het voortbestaan van de dynastie verzekeren – is nog niet zo’n succes. Haar eerste kind is namelijk een dochter. Wel verwekt haar echtgenoot een zoon bij een slavin. Voor Hatsjepsoet zelf ook weer zwanger kan worden, sterft haar man/halfbroer Thoetmosis ii.

Thoetmosis II, de stiefbroer en man van Hatsjepsoet. Afbeelding: via Wikimedia Commons.

Thoetmosis II, de stiefbroer en man van Hatsjepsoet. Afbeelding: via Wikimedia Commons.

Voorspelling van Amon
Het einde van de dynastie dreigt opnieuw. Er is Hatsjepsoet veel aan gelegen de heersende vrede en welvaart te bewaren. Bovendien wil zij haar positie en die van haar familie niet opgeven. Daarvoor moet ze de chaos voorkomen die meestal gepaard gaat met het machtsvacuüm door het ontbreken van een farao. De zestienjarige weduwe toont in deze crisissituatie haar wilskracht en tactisch inzicht en manifesteert zich als politiek talent. Hatsjepsoet realiseert zich dat eerbetoon aan de herinnering van haar dode echtgenoot en trouw aan zijn mannelijke nazaten de sleutel is tot het behoud van de macht. Ze laat dan ook twee schitterende grafkapellen voor Thoetmosis ii bouwen en bereidt de kroning van zijn opvolger, zijn zoon bij de slavin – de nog geen jaar oude Thoetmosis iii – in detail voor.

Thoetmosis III, de opvolger van Hatsjepsoet.

Thoetmosis III, de opvolger van Hatsjepsoet.

Het plan van Amon
Maar ze doet ook nog iets anders: Hatsjepsoet beweert publiekelijk dat het de wil van de goden is dat zíj, en niet de eigenlijke moeder van Thoetmosis, als regentes naast de nieuwe koning zal regeren. Ze zet haar claim kracht bij met behulp van Amon, de hoogste godheid, van wie Egyptenaren geloven dat farao’s er een mythische band mee hebben. Ze vertelt over een miraculeuze gebeurtenis die haar overkwam toen zij als jong meisje dienst deed in de tempel van Amon. Tijdens een groot publiek festival verscheen de god in het bijzijn van een grote menigte aan haar. Hij liet weten dat zij uitverkoren was en voorspelde dat zij zou heersen over de Egyptenaren. Nu haar man is overleden, begrijpt zij dat de tijd gekomen is waarop deze profetie in vervulling gaat en zij haar door Amon opgelegde taak moet uitvoeren. Het belang van deze openbaring blijkt uit het feit dat Hatsjepsoet dit mirakel later op vele plekken laat afbeelden: op wanden van de tempel in Karnak, op officiële oorkondes en op steles. Overal in Egypte zijn ze teruggevonden. Is dit pure propaganda, een briljante onderbouwing van haar zucht naar macht? Een verleidelijke interpretatie, voor wie er met moderne, cynische blik naar kijkt. Maar laten we niet vergeten dat in deze samenleving de interactie tussen de gewone wereld en die van het goddelijke als een dagelijkse realiteit geldt. De egyptoloog Kara Cooney maakt in haar recent verschenen biografie van Hatsjepsoet op basis van inleving en van wat is overgeleverd heel aannemelijk dat Hatsjepsoet werkelijk in haar uitverkiezing gelooft. Ze heeft in haar jeugd de diepe overtuiging opgedaan, gedurende de jaren waarin zij als beïnvloedbaar kind ingewijd werd in de riten van Amon, dat hij haar leidsman is bij alles. Niet haar politieke ambities zijn aan de orde, maar zijn wil. Op de wand van haar privékapel in Karnak zegt Hatsjepsoet het zelf zo: ‘Ik handelde onder Amons bevel (…). Geen van mijn plannen is zonder hem tot stand gekomen.’

Hatsjepsoet. Afbeelding: Postdlf (via Wikimedia Commons).

Hatsjepsoet. Afbeelding: Postdlf (via Wikimedia Commons).

De laatste stap
Zo wordt Hatsjepsoet regentes. Ze bouwt systematisch aan haar positie en krijgt geleidelijk steeds meer macht. Tactisch blijft ze wel haar loyaliteit aan haar mannelijke familieleden onderstrepen met officiële monumenten en standbeelden, maar ze smeedt tegelijkertijd de voor een heerser noodzakelijke banden met de machtige priesterklasse en invloedrijke hoffunctionarissen. In de egyptologie bestaat over haar relatie tot de hoogste ambtenaar Senmut veel discussie. Volgens sommigen was hij haar minnaar, maar hiervoor ontbreekt hard bewijs. Wel weten we dat hij belast wordt met de opvoeding van Hatsjepsoets dochter Neferure. Vermoedelijk zeven jaar nadat ze regentes werd voor Thoetmosis iii, zet Hatsjepsoet de allerlaatste stap: zij laat zich formeel tot farao kronen. Over de exacte gang van zaken bestaan nog veel vragen, maar wel is duidelijk dat Hatsjepsoet als onderbouwing ook ditmaal een openbaring van Amon opvoert en weer op allerlei plaatsen verspreid over het hele land laat afbeelden.

“Ongetwijfeld heeft menigeen de wenkbrauwen gefronst toen Hatsjepsoet zich tot farao uitriep, want in Egypte had de ultieme macht en alle symbolen die daarbij hoorden een volstrekt masculien karakter – een vrouwelijke vorm van het woord farao ontbrak dan ook”

Vrouw met baard
Het is tekenend voor de macht en het aanzien die Hatsjepsoet heeft opgebouwd, dat er in de officiële annalen niets is terug te vinden van ernstig protest tegen deze onconventionele stap. Ongetwijfeld heeft menigeen de wenkbrauwen gefronst toen zij zich tot farao uitriep, want in Egypte had de ultieme macht en alle symbolen die daarbij hoorden een volstrekt masculien karakter – een vrouwelijke vorm van het woord farao ontbrak dan ook. Maar het is geaccepteerd. Dit moet te maken hebben met de religieuze boodschap die Hatsjepsoet voortdurend verkondigt: zij is als enige uitverkorene Amons instrument. In het oude Egypte is dit een krachtig argument, zeker uit de mond van een hooggeplaatst intermediair als de Godsvrouw van Amon. Hatsjepsoet laat zich zelf steeds in die functie afbeelden en blijft ook na haar kroning de rol vervullen tijdens de belangrijkste riten – ook al is de taak dan officieel aan haar dochter overgedragen. Ze brengt het allemaal zo overtuigend dat haar stap, hoe ongebruikelijk ook, is aanvaard door grote delen van de bevolking én de priesters. Ook zij moeten de openbaringen geloofd hebben. Dit neemt echter niet weg dat Hatsjepsoet voorzichtig moet manoeuvreren om zich als vrouw op de troon te kunnen handhaven. Typerend voor haar tactiek is dat zij na haar kroning op vrijwel alle officiële afbeeldingen als man verschijnt, inclusief de ceremoniële baard. Ook laat zij haar neefje Thoetmosis iii in alle stukken zijn officiële koninklijke titels behouden. Daarom dachten egyptologen lang dat zij slechts co-regent was. Maar de uitvoerende macht ligt volledig bij haar, de bronnen zijn duidelijk. Zíj is farao.

Prinses Neferure op schoot bij Senmut. Afbeelding: Captmondo (via Wikimedia Commons).

Prinses Neferure op schoot bij Senmut. Afbeelding: Captmondo (via Wikimedia Commons).

Bijgezet met veel vertoon
Pas aan het einde van haar leven gaat haar macht scheuren vertonen. Zo is er de nog steeds onopgehelderde kwestie rondom haar dochter Neferure die plotseling van het toneel verdwijnt. En er zijn tekenen dat Thoetmosis iii zich probeert los te maken van zijn tante in wier schaduw hij nu al zo lang figureert. Voordat hij echter werkelijk een bedreiging voor haar koningschap kan vormen, sterft Hatsjepsoet in 1458 v.Chr. Ze wordt met veel vertoon bijgezet in haar graf in het Dal der Koningen. Thoetmosis iii, nu alleenheerser, neemt direct afstand van Hatsjepsoet. Hij verwijt haar en haar voorgangers dat ze slap waren geworden en de veiligheid van het land in gevaar hadden gebracht, en hij trekt meteen met succes ten strijde tegen Syrië, een van de aartsvijanden van Egypte. Hij komt met een enorme oorlogsbuit terug. Een teken dat de goden Thoetmosis welgezind zijn. Met zijn welslagen vervaagt de herinnering aan zijn voorgangster. Thoetmosis versnelt dit proces door beetje bij beetje haar beeltenissen en naam uit het openbare leven te verwijderen. Zijn opvolgers gaan hiermee door.

Binnen een eeuw na haar dood is Hatsjepsoet in de vergetelheid geraakt. Pas in de moderne tijd komt er weer aandacht voor deze krachtige selfmade vrouwelijke farao. Haar mummie is nog spoorloos. De claim van enkele Egyptische archeologen dat één van de mummies die al langer geleden in een verzamelgraf gevonden werden, van Hatsjepsoet moet zijn, is omstreden.

Dit artikel is afkomstig uit het tijdschrift Geschiedenis Magazine
Geschiedenis Magazine biedt 8 x per jaar meeslepende geschiedenis uit betrouwbare bron. Goed verteld en rijk geïllustreerd. Benieuwd wat u van het komende nummer kunt verwachten? Kijk dan op www.isgeschiedenis.nl.